Soyut Resim Nedir, Nasıl Yorumlanır?

Soyut bir tablonun önünde durup ne düşüneceğini bilememek yaygın bir his. Figüratif bir resimde tutunacak bir dal var: elma, deniz, bir yüz. Soyutta o dal yok, insan da kendini sınavdaymış gibi hissediyor. Oysa eserin istediği şey bilgi değil, dikkat. Aşağıda hem soyutun ne olduğunu hem de bir işin karşısında pratikte ne yapılacağını anlatıyorum.

Soyut resim ne demek#

Soyut resim, dış dünyadaki bir nesneyi tanınacak biçimde göstermekten vazgeçen resimdir. Tanım bu kadar sade.

Vazgeçilen şey konu değil, benzerlik. Bir manzarada yeşil, ağacın yeşiline hizmet eder; rengin görevi bellidir. Soyutta o görev ortadan kalkar ve renk kendi başına konu olur. Aynısı form, doku, boşluk ve ölçek için de geçerli.

Arada kalan geniş bir alan da var. Bir figür tanınır ama bozulmuştur, ya da bir kıyı manzarası üç renk bandına indirgenmiştir. Kısmi soyutlama denen bu orta bölge, üretilen işlerin çoğunu barındırıyor.

Kandinsky'den Rothko'ya kısa bir hat#

Vasily Kandinsky 1910 ile 1913 arasında nesneyi tuvalin dışına çıkardı. 1911'de yayımladığı Sanatta Ruhsallık Üzerine adlı kitapta rengi bestecinin notayı düşündüğü gibi düşünüyordu: sarı keskin, mavi derin, kırmızı ısrarlı. Bir rengin bir duyguyu tek başına taşıyabileceği fikri buradan geliyor.

Kazimir Maleviç 1915'te beyaz zemine oturttuğu Siyah Kare'yi sergiledi ve resmin hiçbir şeyi temsil etmeden var olabileceğini iddia etti. O tarihte bu neredeyse skandaldı.

Mark Rothko 1950'lerin başından itibaren üst üste binen büyük renk alanları yaptı. Onunla ilgili en çok atlanan ayrıntı şu: Rothko büyük tuvalleri uzaklaşmak için değil yaklaşmak için yaptığını söylüyor, izleyicinin yaklaşık 45 santimetreden bakmasını istiyordu. Bugün o eserlerin önüne çekilen kordonlar, sanatçının isteğinin tam tersi.

Sanat tarihi kısmı bu kadar yeter. İşin asıl faydalı tarafı eserin önünde başlıyor.

Eserin önünde neye bakılır#

Renk

Önce hangi rengin baskın olduğuna, sonra o rengi neyin dengelediğine bakın. İyi kurulmuş soyut işlerin çoğunda bir ana renk ailesi ve onu bozan küçük bir aksan bulunur. Yüzeyin yüzde beşini kaplayan bir turuncu, geri kalan bütün maviyi ayakta tutabilir. O aksanı elinizle kapatın; kompozisyon çöküyorsa rengin işlevini görmüşsünüz demektir.

Form ve kompozisyon

Ağırlık nerede toplanmış? Merkezde mi duruyor, kenara mı kaçmış? Yatayın hâkim olduğu bir kompozisyon sakinlik verir, çapraz hareket getirir. Boş bırakılan alan da bir karardır. Ressam orayı doldurmayı bilmediği için değil, doldurmamayı seçtiği için boş.

Doku ve yüzey

Yüzeye tam karşıdan değil, yandan bakın. Akrilikte bir katman oda sıcaklığında 15-20 dakikada yüzeyden kurur; katmanlar hızla üst üste biner ve alttaki fırça izi çoğu zaman en üstten okunur. Kalın sürülmüş bir akrilik sırtı ışığı yakalar, aynı eser sabah ve akşam iki farklı iş gibi görünür. Yağlı boyada aynı geçiş günler alır, o yüzden iki malzemenin ürettiği soyut da birbirine benzemez. Farkı yağlı boya mı akrilik mi yazısında ayrıntılı anlattım.

İsimsiz başlığı neden bu kadar sık#

Soyut işlerde sık görülen İsimsiz ya da Kompozisyon No. 4 gibi başlıklar tembellik değil, yönlendirmeme tercihi. Sanatçı esere Kıyıda Akşam deseydi, herkes kıyı arardı ve bulamayan kendini eksik hissederdi. Başlık yoksa bakan kişi serbesttir. Tersini yapan, başlıkla küçük bir ipucu bırakan sanatçılar da var; ikisi de meşru.

Bunu çocuk da yapardı#

Bu itiraz göründüğü kadar boş değil, o yüzden ciddiye almak gerekiyor.

Çocuk resmi gerçekten özgür ve çoğu zaman güzel. Fark yapılan işte değil, bırakılan işte. Bir ressam yüzeyin yarısını siler, kenarı üç kez düzeltir, rengin tonunu iki derece kırar ve en zoru, nerede duracağına karar verir. Rothko'nun sade görünen tuvalleri, ince katmanların aylara yayılmasıyla ortaya çıkıyordu. O sadelik hızdan değil, elemeden geliyor.

İkinci ölçüt tutarlılık. Tek bir tuvali tesadüf üretebilir; on beş eserlik, kendi içinde konuşan bir seriyi üretemez.

Bir de itirazın haklı payı var. Soyut alanda kötü iş çok: kararsız renk, sebepsiz leke, duvar dolgusu gibi duran yüzeyler. Bir eserin önünde üç dakika durup bakacak bir şey bulamıyorsanız, sorun her zaman sizde değildir.

Soyut bir eserle aynı evde yaşamak#

Soyut iş, gözün her gün üstünden geçtiği yerde çalışıyor. Koridorda değil; oturulan, çalışılan, sabah kahvenin içildiği odada.

Mesafe için kullanışlı bir ölçü var: eserin köşegeninin yaklaşık 1,5 katı. 100x140 cm bir kanvasın köşegeni 172 cm, yani doğal bakış mesafesi 2,5 metre civarı. Oturma noktasıyla karşı duvar arası 2 metrenin altındaysa o duvara 140 cm eni aşan bir iş asmak yerine, dokusu yakından okunan daha küçük bir eser seçin.

Mobilyayla ilişkisinde çalışan oran şu: eser genişliği, altındaki mobilyanın yüzde 60 ile 75'i kadar olsun. 200 cm kanepe için 120-150 cm arası bir iş oturur. Alt kenarı kanepe sırtından 20-25 cm yukarıda kalsın; bundan fazlası eseri duvarda yalnız bırakıyor.

Duvar rengi de kararın parçası. Kırık beyaz duvar soyuta en geniş alanı bırakır. Antrasit ya da koyu yeşil bir duvar, parlak renkli bir işi öne çıkarırken düşük kontrastlı toprak tonlu bir eseri yutar. Renk uyumunu kurmanın adımlarını renk paletine göre eser seçimi yazısında topladım.

Son bir pratik: beğendiğiniz eserin sayfasını kapatın, iki gün sonra tekrar açın. İlk bakışta çarpan iş çoğu zaman çabuk tükenir. Üçüncü bakışta hâlâ söyleyecek bir şeyi varsa o eser evinizde uzun yaşar. Galerideki işlere bu gözle bakabilirsiniz.